BİRLİĞİ SAĞLAMAYA YÖNELİK ATILIMLAR
Cumhuriyetin
ilanından önce saltanat kaldırılmış, fakat çağlar boyu onun ayrılmaz bir parçası
olan hilafet saklı tutulmuştur. Bu, ulaşılmak istenen ulusal birliğe, ulusal
topluma ters düşen bir otorite kaynağıdır. Bir yandan toplum uluslaşma sürecine
sokulmak istenirken, öbür yandan ulusu değil, ümmeti öngören, dinsel birlik
simgesi olan "hilafet" i ve "halife" yi yaşatmak, bu kurumu devlet ve toplum
yapısı içinde bulundurmak çelişkili bir durum yaratacak, uluslaşma sürecini
engelleyecekti. Bunun için cumhuriyetin ilanından dört ay sonra hilafet de
kaldırılmış, böylece dinsel hizmetler devlet örgütü içinde hükümete
bağlanmıştır. Bu atılım birlik sorunu ile ilintili olduğu kadar otorite
sorunuyla da ilişkilidir.
Cumhuriyet
ör:cesi dönemde ülkedeki eğitim örgütünde laikliğe, ulusal eğitime ters düşen
okullar vardı. Azınlıkların okulları, dinsel okullar, tekkelerdeki mezhep,
tarikat eğitimleri, yabancı ekinleri aşılayan, yabancı dilde öğretimi sürdüren
yabancı okullar ayn kuruluşlara bağlı olan, devletin denetiminden uzak bulunan
eğitim kurumlarıyla bir toplumda alusal birliği sağlamak olanaksızdı. Böylesine
bir öğretim uluslaşmanın en büyük engellerinden biriydi. Bu nedenle 3 Mart 1
924'te öğretimde birlik sağlanmış, Şeriye ve Evkaf Bakanlığı kaldırılarak tüm
öğretim kurumlan Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlanmıştır.
Bunu
izleyen günlerde ise " 1924 Anayasası" olarak anayasa hukukunda yer alan
cumhuriyetin temel yasası 20 Nisan 1924 'te kabul edilmiş, sistemin bütün
içeriği çerçevelendirilmiştir. Yeni anayasa devletin bir cumhuriyet, egemenliğin
de kayıtsız, koşulsuz ulusa ait olduğunu belirlemiş; birliğin temelini Türk
ulusunun oluşturduğunu vurgulamıştır. 1924 Anayasası 'nın çelişkili bir yönü
vardır. Anayasa "devletin resmi dili Türkçe"dir derken dininin de İslam olduğuna
işaret etmiştir. Hilafeti, Şeriye ve Evkaf Bakanlığı 'nı kaldıran; eğitimde
birliğe giden, böylece laik topluma yönelen bir sistemin anayasasında devletin
dininden söz etmek çelişkili durumdur. Bu çelişki 4 yıl sonra 10 Nisan 1928 'de
giderilmiş ve anayasa tümüyle laikleştirilmiştir.
Fesin
atılarak şapkanın giyilmesine ilişkin yasa 25 Kasım 1925 tarihlidir. Bunu ilk
bakışta biçimsel bir atılım sayanlar vardır, fakat festen külaha, kalpaktan
sarığa, çeşitli tarikatlerin simgesi durumundaki başlıklara kadar pekçok baş
örtüsünün giyildiği bir toplumda çağdaş bir giyside, şapkada karar kılmak
biçimsel sayılsa bile devrim eylemi için gerekli atılımdır. En azından eskinin
bu konudaki geleneklerinin bırakılmasını, giyside özle biçimin uyumunu, birlik
sağlanmasını olanaklı kılmıştır. Üstelik lier devrim içerikle birlikte
simgelerini de getirmiştir.
Geleneksel
toplumların toplumsal güçleri yanında dinsel güçleri, otorite odakları da
vardır. Geleneksel Osmanlı toplumunun tekke ve zaviyeleri dinsel tören, toplantı
ve eğitim yerleridir. Bu yönleriyle de ulusal birliği parçalayıcı etki yaparlar.
Üstelik geçmişin çeşitli kanlı çatışmalarında, ayaklanmalarında, devletin
güçsüzlüğe itilmesinde tekke ve zaviyelerin baş.çektiği, çıkarcı, fesatçı,
vurguncu, dinle ilgisi olmayan davranışlara girdiği bilinmektedir. Bu engellerin
kaldırılması hem ulusal birliğin sağlanması, hem de otorite oluşturulması
yönünden gereklidir. Bu nednele 30 Kasım 1925 'te tüm tekke, zaviye ve türbeler
kaldırılmış, bilimle bağdaşmayan muskacılık, üfürükçülük, yazgı okuyuculuğu
önlenmek istenmiştir.
Çağdaş
toplumun çağdaş yasaları olmak gerekir. Bir toplumun değişmesi, aynı zamanda, o
toplumdaki geleneksel öğelerin, üretim ilişkilerinin, dinsel, töresel hukuk
düzeninin değişmesi demektir. Her değişim, her devrim yeni bir çağdaş yasalar
düzenlenmesine gitmek zorundadır. Çağdaşlaşma amacınd:ıki bir toplumunu
gereksinmelerine geleneksel, dinsel yasalarla yanıt vermek olanaksızdır. Osmanlı
döneminin cumhuriyet yönetimine bıraktığı hukuk düzeni ile. Malumat'tan
başlayarak bazı düzenlemeler yapılmış olmasına karşın çoğunluğuyla dinsel
kurallara dayalı bir anlayışla örülmüştür. Bu dinsel hukuku oluşturan ana
kaynaklar ise "Kuran", " Hadis", "Kıyası Fukaha", "İcmai Ümmet"tir. Bunların
yanında dinsel kurallara aykırı olmayan "Örfi Hukuk" da yer alır. Bu kurallar
çağdaşlaşmaya yönelen bir toplumun gereksinmelerine uymadığı gibi kişiler
arasında cins, mezhep farklılığı nedeniyle ayrıcalıklar yaratır. Osmanlı hukuk
düzeninin bir başka ayrıcalığı da yabancı uyruklulara, Müslüman olmayanlara
tanınan yargısal haklardır. Bunlar da çağdaş yasalarla kaldırılmıştır.
Bu
karışıklığı önlemek, hukukta birliği, laikliği, toplum yaşamında yasal eşitliği
sağlamak ve toplumun gereksinmelerini çağdaş yasalarla karşılayabilmek için 17
Şubat 1926 'dan başlayarak 24 Nisan 1919' a kadar bir dizi çağdaş yasa, Türk
Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Ticaret Kanunu, İcra İflas Kanunu, Hukuk ve
Ceza Muhakemeleri Kanunu çıkarılmış, Ankara Hukuk Mektebi (bugünkü Ankara Hukuk
Fakültesi) açılmış, bu çağdaş yasaları uygulayacak, yeni hukukçuların
yetiştirilmesine başlanılmıştır.
Devrimin
başlangıç yıllarının birlik sağlamaya yönelik öbür atılımları arasında takvim,
ağırlık, uzunluk ve zaman ölçüleriyle ilgili kararlar toplumdaki Hicret Yılı,
Ortodoks Yılı, Gregorien Yılı, Miladi Yıl'a bağlı çeşitli takvimlerin, "alaturka
saat", "alafranga saat" gibi değişik saatlerin; arşın, endaze, kulaç gibi
karışık uzunluk; dirhem, okka, kile gibi birbirine zıt ağırlık ölçülerinin
kullanılmasına son vermiştir. Takvimde Miladi yıl ile zamanda 24 saatlik gün,
uzunluk ölçüsünde metre, ağırlık ölçüsünde de kilo düzenlemesine geçilmiştir. Bu
değişiklikler birimlerde birlik sağladığı kadar, konularında da ülke düzeyinde
eşit bir uygulama yaratmıştır.
Atatürk
devriminde cumhuriyetten sonraki ilk dokuz yılda uygulamaya konulan ve ekinde
ulusallaşma ve laikleşmeye, böylece de ulusal birliği güçlendirmeye yönelik
etkili devrimci atılımları yeni Türk alfabesi, Türk Tarih ve Türk Dil Kurumlan,
Millet Mektepleri ve Halkevleri'nin açılışı izlemiştir.
Tüm
yenileşme çabalarında, geleneksel toplumlardan çağdaş toplumlara geçişte
ulusallaşma, ulusal devlet kurma, ulusal bir siyasa izleme, ulusal bir ekin
yaratma ve bunu halka yayma temel amaçlardan biri olmuştur. Yenileşmenin,
değişmenin, çağdaşlaşmanın bu temel aşaması, Atatürk devriminin ulusçu, halkçı,
laik, cumhuriyetçi içeriğiyle girişilen her eylemde göz önünde tutulmuştur.
Her
yeni devlet, her devrim kendine özgü siyasal, ulusal ekini getirmek, bunu
geliştirmek; siyasal, ekinsel toplumsallaşma yöntemiyle bu ekinin tüm toplumca
benimsenmesine çalışmak zorundadır. Bu zorunluk, kurulan yeni devletin
gerçekleştirilmek istenen devrimin, uygulanan yeni düzenin bir yaşam biçimi
olarak tüm ulusça, halk katlarınca içtenlikle benimsenmesi gereksemesinden
doğmaktadır.
Öğrenilmesi
kolay yeni Türk alfabesinin kabulü, ulus okullarının açılması, her Türk
çocuğunun kesin olarak Türk ilkokulunda öğrenim görmesi zorunluluğu, yazı ve
konuşma dilinin herkesçe anlaşılır olmasını sağlamak için dilde Türkçeleşme
çabasının yoğunlaştırılıp yaygınlaştırılması; ulusal tarihin kaynaklarının
araştırılıp Türk tarihinin aydınlığa çıkarılması, halkın eğitimini, ekinsel
gelişimini sağlamak için Halkevleri 'nin kurulması ve sonunda "Türk İnkılap
(Devrim) Tarihi Enstitüsü"nün kurularak tüm yükseköğrenim kurumlarında Türk
Devrim Tarihi derslerinin zorunlu hale getirilmesi hem ulus oluşturulmasını
sağlamak,hem devrimin amaçlarını gerçekleştirmek, hem de bu devrimin
"yasallık"ını yaratmak için başlatılmış, uygulanmış, sürdürülmüş
atılımlardır.
Bir
devlet, bir toplum için en önemli öğelerden biri dilbirliğinin sağlanması, o
toplumda herkesin aynı dille konuşup yazması ve bu dilin ulusun tüm bireylerince
anlaşılır olmasıdır. Bir ulusun, budunsal bir topluluğun çeşitli nedenlerle
tarih olayları içinde birbirinden uzak düşmesı, parçalanması, yeryüzünün
şurasına burasına dağılması; bu dağılma, çözülme, parçalanma, ayn düşmelerden
ötürü her bölümünün çeşitli etkilemeler sonucu dillerinin büyük farklılıklar
göstermesi doğaldır. Fakat bir ülke üzerinde yaşayan, iç içe bulunan, aynı
yazgıyı paylaşan, aynı havayı soluyan, aynı devletin bireyleri olan bir ulusun
kişilerinin ayrı dille, sözcüklerle konuşmaları, yazmaları, birbirlerinin
söyleyip yazdıklarını anlamamaları ve bu durumun sürüp gitmesi çağdaş bir
toplumun kabul edeceği olgu değildir.
Türklerin
İslamiyeti kabulünden ve özellikle Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan sonra
giderek Arapça ve Farsça, devletin uygulamalarıyla Türk dilini etkisi altına
almıştır. Devlet yazışmalarında, okullarda, sarayda, medreselerde, okumuş
yazmış, sarayla, devletle ilişkisi olan kesimlerde kullanılan dil hemen tümüyle
Arapça, Farsça sözcüklerle doludur. Öyle ki Arap-Fars karışımı bir
"Osmanlıca"dan söz edilmektedir. Bu gelişmeye ayak uydurmayan, uyduramayan kesim
halktır. Halk kesiminde de bu başıboşluktan, bu karışıklıktan, bu
umursamazlıktan dolayı yer yer, bölge bölge bozulmuş sözcüklerle
konuşulmaktadır.
Fakat
büyük kitlenin anlaşma dili, konuşma dili Türkçedir.
Her
dilin kendi özelliklerinden doğan bir alfabesi olmak gerekir. Arap alfabesi,
Arapçanın yapısına özgü seslerden doğmuş, bu sesleri yansıtacak, Arapların
anlaşmasını sağlayacak ölçüde biçimlenmiştir. Türk dilinin yapısı, çok sesliliğe
dayanan özdedir. Türkçenin bu çok sesliliğine, bu seslerin kısalığına karşın
Arapça, dolayısıyla Arap alfabesi az sesli; sesler de kısa ve uzun niteliktedir.
Bu nedenlerle Türkçeyi Arap harfleriyle yazmak, Türkçeyi Arap harfleriyle
öğretmek çok güçtür. Arap alfabesinin bir başka özelliği de pek çok harfin
sözcüğün başında, ortasında, sonunda değişik biçimlerde yazılmasıdır. Türkçedeki
bir sessiz harfin Arapçanın hangi tür benzer sessiz harfi ile karşılanacağı da
bir başka sorundur. Bu yüzden karmakarışık bir yazı dili doğmuş, bunu çok küçük
bir azınlık öğrenebilmiştir. Bu karışıklıklar Arapçanın Kuran dili olmasından,
bu dilin, bu alfabenin dışındaki yazı ve alfabelerin "kafir" işi olacağı
bağnazlığından ileri gelmiştir. Açıkça görüldüğü gibi dildeki bu karışıklık,
yazıdaki bu keşmekeş dinin, dili etkisi altına almasının doğal sonucudur.
Atatürk devriminin laikleşme süreci 1 928 'lerde, daha önceki yıllarda
tartışılan bu konuyu bıçak gibi kesip atmış, Türk dilinin yapısına uygun Latin
kökenli yeni bir alfabenin ortaya çıkmasına olanak sağlamıştır.
Önce
28 Mayıs 1928'de uluslararası rakamlar kabul edilmiş, 3 Kasını 1928'de de "Türk
Harfleri Hakkındaki Kanun" çıkarılarak yürürlüğe konmuş, liselerden Arapça ve
Farsça dersleri kaldırılmıştır. 1 Ocak 1928'de " Millet Mektepleri" (Ulus
Okulları) açılmış, başta bu okulların "başmuallim"i (başöğretmen) Mustafa Kemal
olmak üzere yeni alfabeyi öğrenen herkes köyde, kentte bütün olanakları
kullanarak bu okullarda kadın erkek, genç yaşlı tüm yurttaşlara okuyup yazmayı
öğretmeye koyulmuştur. Gazeteler Türk alfabesiyle yayımlanmaya başlamış; Mustafa
Kemal'in en yakın arkadaşlarının bile kuşku ile karşıladığı bu güçlü atılım,
devrimin büyük önderinin direnci, dayatması ve itişi sonucu kısa sürede okuma
yazma bilenler çoğalmıştır.
Osmanlı
dönemi boyunca Türkler, ulusal bir tarih anlayışı ve öğretiminden yoksun
bırakılmıştır. İmparatorluk boyunca tarih deyince okunan, bilinen, ezberlenen
İslam tarihi olmuş, Türk tarihi unutulmuştur. Osmanlı İnıparatorluğu 'nun
başlangıcından Cumhuriyet'e değin süren dönemde tarihle ilgili üç görüş ve
uygulama sürdürülmüştür.
İmparatorluğun
başlangıcından Tanzimat' a kadarki dönemde İslam tarihi üzerinde durulmuş, bu
tarih en ince ayrıntılarına kadar okutulmuş, belletilmiş ve toplumun okuyabilen
kesimi İslamın ve İslam tarihinin bilgileriyle koşullandırılmıştır. İkinci
uygulama Tanzimat'la Birinci Meşrutiyet arası yıllarda sürdürülmüş, medreselerin
yanında kurulan yeni bazı okullarda Türk tarihi üzerinde de durulmuştur. Fakat
bu dönemde İslam tarihiyle birlikte yalnız yeni okullarda okutulan tarih,
bütünüyle Türk tarihi değil, Osmanlı Devleti 'nin, daha açık bir deyimle Osmanlı
hanedanının tarihi olmuştur. Bu da bilimsel olmaktan uzak "Vakanüvis" çilik
anlayışı içinde sürdürülmüş, tarih biliminin gerektirdiği anlayıştan, içerikten
yoksun kalmıştır. Üçüncü uygulama artık başlangıcından bu yana Türk tarihinin
bilinmesi, öğretilmesi, araştırılması gereğinin duyulduğu Birinci Meşrutiyet
sonrası çalışmalarla başlar. Batı 'da okuyan bazı düşünürlerin gelişen ulusçuluk
akımları karşısında Türklerin de bir gerçek tarihi olduğunu savunmaları, bu
konuda çalışmalara, yayınlara girişmeleri, Türk tarihi ile ilgili yabancı
yazarların kitaplarından esinlenerek tarih kitapları hazırlamaları bu dönemin
uygulamaları arasındadır.
Fakat
bu çalışmalarda da gerçek bir ulusal tarih bilincine ulaşılamamış, Türk
tarihinin derinliklerine ulus bilinci içinde eğilme olanağı bulunamamıştır.
Tarih,
bir ulusun geçmişi, bugünü ve yarını için en önemli dayanaklardan biridir.
Uluslaşmamış, ulus olamamış toplulukların tarih yaratmak için çaba
gösterdikleri, kendilerini bir geçmişe bağlamak istedikleri bir çağda Türkler
gibi dünyanın en eski, en köklü bir ulusunun, Anadolu 'da uygarlıklar yaratmış
bir halkın gerçek tarihini bilmemesi, bu tarihi özel amaç güden yabancıların
tanımlamalarına, belirlemelerine bırakması Cumhuriyet yönetiminin kabul edeceği
bir durum değildi. Bunun için sürekli araştırmalar, bilimsel çalışmalar yapmak
ve sonuçları yazılar, kitaplar halinde yayımlamak amacıyla 15 Nisan 1931'de
"Türk Tarihi Tetkik Heyeti", bugünkü adıyla "Türk Tarih Kurumu" kurulmuştur.
Mustafa Kemal'in isteği ile kurulan ve bugün "Atatürk'ün vasiyeti" uyarınca
Türkiye İş Bankası 'ndaki kişisel ortaklığından saglanan gel irir. yüzde
ellisiyle çalışmalarını sürdüren Türk Tarih Kurumu, gerçekten Türk tarihini
karanlıktan aydınlığa kavuşturan pekçok yayının, bilginin ortaya çıkmasına,
bunların uluslararası bilim kuruluşlarınca da benimsenmesine önayak olmuştur.
Atatürk'ün bankadaki ortaklığından sağlanan gelirin öbür yüzde ellisi de yine
Mustafa Kemal 'in Türk dilinin arılaştırılması, özbenliğe kavuşturulması
amacıyla kurduğu Türk Dil Kurumu' na verilmekte, bu kurumun çalışmalarında
kullanılmaktadır.
Mustafa
Kemal'in Türk tarihi ve bu tarihin öğrenilmesi ile ilgili isteği, uyarısı tarih
çalışmalarında tarihçiler için de, yeni kuşaklar için de unutulmaması gereken
sözlerdir: "Büyük devlet kuran atalarımız büyük ve kapsamlı uygarlıklara sahip
olmuştur. Bunu aramak, incelemek Türklüğe, dünyaya bildirmek bizler için bir
borçtur. Türk çocuğu atalarını tanıdıkça, daha büyük işler yapmak için kendinde
güç bulacaktır. Her şeyden önce, kendinizin dikkatle, özenle seçeceğiniz
belgelere dayanınız. Bu belgeler üzerinde yapacağınız incelemelerde her şeyden
ve herkesten önce kendi karar verme yeteneğinizi ve ulusal süzgeci kullanınız.
Biz daima gerçeği arayan ve buldukça, bulduğumuza inandıkça onu açıklama
yürekliliğini gösteren adamlarız."
19
Şubat 1932'de kurulan " Halkevleri" Atatürk devriminin, bu devrimle başlatılan
ulusal ekin yaratma çabalarının, bu ekini yayma girişimlerinin halka açılan
kapıları; ekini tüm içeriği ve alanlarıyla geniş kitlelere benimsetme; bu çabada
kadın-erkek, yaşlı genç tüm yurttaşları görevli kılma, çalışmaya itme, ekinsel
çalışma ve girişimlere katılmalarını sağlama merkezleridir.
Kentlerde
"Halkevi'', kasaba ve köylerde " Halkodası " kurularak sürdürülen bu
çalışmalarda tarih, dil, tüm güzel sanatlar, halkbilim, köy araştırmaları,
in;;elemeleri, uygulamaları sürdürülmüş, dergiler yayımlanmış; halkevleri
bölgelerinde birer eylemsel ekin merkezleri haline dönüşmüştür. Halkevlerinin
hemen tümüne kitaplıklar açılmış, buralarda gençlerin okuyup yetişmesi, bilgi
edinmesi sağlanmıştır. Halkevleri ve odaları bu ekinsel işlevinin yanında okuyup
yazma bilmeyen halkın açılan kurslarda yetişmesini, okuyup yazmayı öğrenmesini
de sağlayan kuruluşlar olmuştur.
Halkevleri
ve odaları çalışmalarını 8 Ağustos 1951'e değin sürdürmüş, bu tarihte Türkiye
Büyük Millet Meclisi 'nce kabul edilen ve 11 Ağustos 1951 tarihinde yürürlüğe
giren 5830 sayılı yasa ile kapatılmıştır. Bu yasa ile kapatılan halkevi 478,
halkodası da 4322'dir.
Osmanlı
döneminin son yıllarında bazı aydınlarca başlatılan öz Türkçeye yöneliş
çabaları, Türk dilinin yabancı, özellikle Arapça, Farsça sözcüklerden arıtılması
devlet yazışmalarının, okullardaki öğretimin halkın anlayabileceği Türkçe ile
yapılması, Arap, Fars karışımı Osmanlıcanın yerine "kaba Türkçe" olarak
adlandırılan asıl Türkçenin gelişi Kurultayı toplanarak dil üzerinde yapılacak
çalışmalar bir illenceye bağlanmıştır.
Türk
dilini geliştirme, özbenliğim kuvuşturrna atılımı Türk devriminin ulusçu,
halkçı, laik ve devrimci ikelerinin gereğidir.
Dilde
Türkçeye dönüşün doğal sonucu olarak Türkçe ezan, Türkçe hutbe uygulaması
yıllarca sürdürülmüş l950'den sonra yeniden Arapça ezana dönülmüştür.
Yorumlar
Yorum Gönder